Anadolu’dan Tarihe İz Bırakan İlkler

Anadolu’dan Tarihe İz Bırakan İlkler

Anadolu demek, medeniyet demek. Burası aynı zamanda ilklere atılan imzaların tarihte önemli ve kalıcı izler bıraktığı bir coğrafya. İlim, bilim, tıp, edebiyat ve bunun gibi insanlığın akışını etkileyen birçok alanda bu topraklarda öyle dönemler yaşanmış, öyle eşikler aşılmış ki, belki de insanı anlamak için önce Anadolu’yu anlamak gerekiyor.

İşte tarihte ilklere imza atan Anadolu’da kısa bir gezinti ve aslında yolun henüz başı…

Barışa atılan imza

Her ne kadar Bodrumlu Heredot ilk tarih yazıcısı olarak kabul edilse de, aslında bu kişi Hitit Kralı II. Murşili’dir. Yazıtlarında, kral babasının koyduğu kurallardan devlet yaşamının akışına kadar her şeyi ayrıntılı olarak yazmıştır. Bu, yazılı tarih olarak türünün ilk örneğidir. M.Ö. 1285’te Hitit Kralı III. Hattuşili ile Mısır firavunu II. Ramses arasında Suriye’de yapılan bir savaştan sonra karşılıklı imzalanan Kadeş Barış Antlaşması ise tarihin ilk yazılı barış antlaşmasıdır. Ayrıca bu anlaşmaya kocasının yanında eşit bir hükümdar sıfatıyla imzasını koyan ilk kadın, Anadolulu Kraliçe Puduhepa’dır.

Aydınlık caddeler                                                                                                                     

Dünya tarihinde geceleri düzenli olarak aydınlatılan ilk cadde, Antakya’nın Herod Caddesi idi. M.S. 2. yüzyılda Antakya, 750 bin nüfusuyla dünyanın üçüncü büyük kentiydi. Caddenin iki yanındaki mermer sütunların üzerine iliştirilen korunaklı yağ lambaları ile sürekli bir aydınlatma sağlanıyordu.

Doğa mirastır

İnsanlık tarihinin ilk ‘milli parkı’ Anadolu’dadır. Bugün Manyas Kuş Cenneti’nin bulunduğu yörenin M.Ö. 500 civarında Pers satraplarınca Paradeisos (Cennet) adıyla koruma altına alındığı ve kirlenmemesi için bir dizi kural konduğu biliniyor. Satrap yalnız kural koymakla kalmamış, ayrıca atık suların göle karışmasını önlemek için bir de atık su kanalı kazdırmıştı.

 

Para, para, para!                                                                                                                 

Dünyanın bilinen ilk bankası, Manisa yakınlarında bulunan Sardes kentindeki Artemis Tapınağı’dır. Bu bankanın görevlileri tapınağın rahipleriydi.

Nehir ve felsefe                                                                                                                                  

Herakleitos, ‘doğa filozofları’nın en ünlülerindendi. M.Ö. 550 yılında Efes’te doğdu ve ölene dek burada yaşadı. Daha önceki madde teorilerini ele alıp incelemiş, doğada hiçbir şeyin olduğu gibi kalmayıp sürekli şekil değiştirdiğini ileri sürmüştü. Aynı nehirde iki kez yıkanılmayacağına dair söylemi, onu diyalektiğin babası yaptı ve tarih boyunca ünlü kıldı.

 Hayvandan hayat dersi

Hayvanları konuşturarak insanlara öğütler veren ve ‘fabl’ türünü yaratarak masallarıyla ünlenen ilk ozan Ezop (Aesop), M.Ö. 6. yüzyılda Kyzikos (Kapıdağ Yarımadası, Erdek) doğumludur.

 Yedi kilise                                                                                                                     

Hıristiyanlığın ilk yedi kilisesi Anadolu’da bulunuyor; Smyrna (İzmir), Ephesus (İzmir- Selçuk-Efes), Laodikeia (Denizli-Goncalı), Sardes (Manisa-Salihli), Pergamum (İzmir- Bergama), Philadelphia (Manisa-Alaşehir) ve Thyatira (Akhisar).

Suyun yolu                                                                                                                                           

Birleşik kaplar ilkesinin dünyadaki mimari bilimine ilk uygulandığı yer Laodikeia’dır. Kentin yöneticileri ve mimarlar, Galileo’dan tam 1500 yıl önce bileşik kapları uygulayarak kente su getirmişlerdi.

Manisa’dan İran’a

Antik dönemin bilinen ilk yol ağı, Manisa yakınlarındaki Sardes’ten başlayarak bugün İran’da bulunan dönemin büyük krallığı Persler’in önemli şehirlerinden Susa’ya ulaşıyordu. Persler tarafından yapılan, M.Ö. 600’a tarihlendirilen bu yolun başka bir kolu da Ege Denizi’ne kadar uzanırdı. 800 köprü, 100’ün üzerinde kervansaray ve hanın bulunduğu söylenen dokuz metre genişliğindeki bu dev ticari atardamarın üzerinde 60 santimetreye ulaşan bir kaplama tabakası bulunurdu. O dönem için eşi görülmemişti.

Kent planı                                                                                                                                                                 

Dünyanın en erken kent planı çizimine, Konya-Çumra’da yer alan Çatalhöyük’teki M.Ö 6200 duvar freskinde rastlanır. Volkanik Hasan Dağı’nı lav püskürtürken de betimleyen bu duvar resmi, insanlık tarihinin ilk manzara resmidir. Resimde kent mimarisinin ilk planlarını keşfetmek mümkündür.

Kitaplar, kütüphaneler                                                                                                                                       

Antik dönemin iki önemli kütüphanesinden biri Bergama’da, diğeri ise Mısır’ın İskenderiye kentinde bulunan Alexandria Kütüphanesi’ydi. Kitapları ciltleme ‘akderi’den (parşömen-pergamon) kağıt yaprağı, kodeks ve fihrist düzeni tarihte ilk kez Bergama’da gerçekleştirildi.

İlk nüfus sayımı                                                                                                                                                    

Tarihin ilk nüfus sayımı, Roma İmparatoru Augustus’un döneminde, Anadolu’da yapıldı. Daha sonra bu deneyimden yararlanan ‘lector’lar tarafından Roma’da da sayım gerçekleştirildi.

Hukukta devrim                                                                                                                                             

İngilizler’in Magna Carta’sının M.S. 1215’e tarihlendiği göz önünde bulundurulursa Hititler’in ve Anadolu’nun buna 2700 yıllık bir fark attığı söylenebilir. Dünya hukuk tarihinde ‘cezayı şahsileştiren’ ve yaptığı kanunlarla tarihe geçen Telepinu, önemli Hitit krallarındandı.